Deniz yoluyla eşya taşımacılığı, küresel ticaretin omurgasını oluşturur ve yüksek riskli, uluslararası nitelikli bir alandır. Türk Ticaret Kanunu’nun Beşinci Kitabı (Deniz Ticareti), bu alanın temel sözleşmesi olan navlun sözleşmesini ve taşıyanın sorumluluğunu ayrıntılı biçimde düzenler.

Navlun Sözleşmesi ve Türleri

Navlun sözleşmesi; taşıyanın navlun (ücret) karşılığında deniz yoluyla eşya taşımayı, taşıtanın ise bu ücreti ödemeyi üstlendiği, iki tarafa borç yükleyen bir sözleşmedir (m.1138). Geçerliliği herhangi bir şekil şartına bağlı değildir. Başlıca iki türü vardır:

• Yolculuk çarteri: Taşıyan, geminin tamamını veya belirli bir bölümünü taşıtana tahsis ederek eşya taşımayı üstlenir.
• Kırkambar sözleşmesi: Gemi tahsis edilmeksizin, ayırt edilmiş belirli eşyanın taşınması üstlenilir.

Konişmento

Konişmento; taşıyan veya kaptan tarafından düzenlenen, yükün teslim alındığını gösteren, taşıma sözleşmesini ispatlayan ve kıymetli evrak niteliğindeki bir senettir. Kanuna göre taşıyan ile konişmento hamili arasındaki ilişkide konişmento hükümleri, taşıyan ile taşıtan arasındaki ilişkide ise navlun sözleşmesi hükümleri esas alınır (m.1237). Konişmentoda bir çarter sözleşmesine atıf yapılıyorsa, çarter hükümlerinin hamile karşı ileri sürülebilmesi için suretinin ibrazı gerekir.

Taşıyanın Sorumluluğu

Taşıyan; eşyanın zıyaından, hasarından veya geç tesliminden, bu olguya sebebiyet veren durum eşya kendi muhafazası altındayken meydana gelmişse sorumludur (m.1178). Sorumluluğun temelinde, tedbirli bir taşıyandan beklenen dikkat ve özen yükümlülüğü yatar. Kanun, Lahey-Visby Kuralları doğrultusunda sorumluluğa üst sınır getirmiştir: kural olarak koli veya birim başına 666,67 SDR ya da kilogram başına 2 SDR (hangisi yüksekse). Geç teslimde sorumluluk navlunun iki buçuk katı ile sınırlıdır. Ancak zarara, taşıyanın kast veya pervasızca davranışı yol açmışsa bu sınırlamadan yararlanılamaz.

Navlun ve Hapis Hakkı

Navlun, eşyanın tesliminin istendiği anda ve her hâlde boşaltma süresinin sonunda muaccel olur (m.1197); uygulamada peşin (freight prepaid) veya varışta ödemeli (freight collect) olarak kararlaştırılır. Taşıyan, navlun sözleşmesinden doğan alacakları için eşya üzerinde hapis hakkına sahiptir ve teslimden sonra dahi, belirli süre içinde mahkemeye başvurmak şartıyla bu hakkı kullanabilir (m.1201).

Çatma ve Müşterek Avarya

Deniz ticaretine özgü iki önemli kurum şunlardır: iki geminin çarpışması (çatma) hâlinde sorumluluk kusur dağılımına göre belirlenir (m.1286 vd.); gemiyi ve yükü ortak bir tehlikeden kurtarmak için bilinçli ve olağanüstü bir fedakârlık yapıldığında ise müşterek avarya gündeme gelir ve zarar, gemi ile yük sahipleri arasında garame payıyla paylaştırılır (m.1272 vd.). Ayrıca deniz alacakları için gemi üzerinde ihtiyati haciz (gemi tutuklaması) mümkündür.

Danışmanlık

Navlun ve çarter sözleşmeleri ile konişmento metinlerinin hazırlanması, yük zararı ve geç teslim tazminatı, taşıyan–fiilî taşıyan–donatan sıfatlarının tespiti ve gemi ihtiyati haczi süreçleri yüksek uzmanlık ister. Ofisimiz; armatör, çarterer, yük ilgilileri ve sigortacılara deniz ticareti uyuşmazlıklarında danışmanlık ve temsil hizmeti sunmaktadır.