Patent Tescili ve Başvuru Süreci: SMK 6769 m.82 vd. Kapsamında Buluş Koruması

Teknik bir buluşu ticari değere dönüştüren ilk hukuki adım, buluşun 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu (SMK) kapsamında tescil edilmesidir. Patent tescili SMK 6769 düzenlemesi; buluşun yeni olmasını, tekniğin bilinen durumundan farkı ölçüsünde bir buluş basamağı içermesini ve sanayiye uygulanabilir olmasını arar. Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) nezdinde yürütülen tescil süreci; şekli inceleme, araştırma raporu, yayım, üçüncü kişi görüşleri ve esas incelemeden oluşan çok aşamalı bir prosedürdür. Bu rehberde patentin hukuki niteliği, başvuru şartları, araştırma raporu ve inceleme süreci, patent hakkının kapsamı ve süresi ile faydalı model ve hükümsüzlük konuları SMK maddeleri temel alınarak ele alınmıştır.

Patent Nedir ve Patentlenebilirlik Şartları (SMK m.82)

Patent, teknik bir soruna çözüm getiren buluşa sahibinin izni olmadan üçüncü kişilerce üretim, kullanım, satış veya ithalat yapılmasını yasaklama yetkisi tanıyan mutlak nitelikte bir sınai mülkiyet hakkıdır. SMK m.82/1 uyarınca teknolojinin her alanındaki buluşlara, üç asli koşulu taşımaları hâlinde patent verilir: yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik. Bu koşullar kümülatiftir; birinin eksikliği patentin verilememesine ya da sonradan hükümsüz sayılmasına yol açar.

SMK m.82/2 patent verilemeyecek konuları belirler. Keşifler, bilimsel teoriler ve matematiksel yöntemler; zihinsel faaliyetler, iş faaliyetleri veya oyunlara ilişkin plan, kural ve yöntemler; bilgisayar programları ile estetik niteliği bulunan mahsuller ve bilginin sunumu bu kapsamdadır. Ayrıca m.82/3 uyarınca kamu düzenine veya genel ahlaka aykırı buluşlar, bitki çeşitleri veya hayvan ırkları ile esas olarak biyolojik esaslara dayanan bitki veya hayvan yetiştirilmesi usulleri, insan veya hayvan vücuduna uygulanacak teşhis, tedavi ve cerrahi yöntemler patent koruması dışındadır. Bu sınırlar, patent hakkının kamusal amaçlarla dengelenmesini sağlar.

Yenilik, Buluş Basamağı ve Sanayiye Uygulanabilirlik (SMK m.83-85)

SMK m.83, yenilik kavramını tekniğin bilinen durumuna dahil olmama üzerinden tanımlar. Tekniğin bilinen durumu; başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde yazılı, sözlü, kullanım yoluyla veya başka bir şekilde kamuya sunulmuş her türlü bilgiyi kapsar. Bu geniş tanım, mutlak yenilik ilkesini benimser; Türkiye dışında yapılmış bir yayın veya sergileme de yeniliği ortadan kaldırabilir. Bununla birlikte SMK m.83/4, başvurudan önceki on iki ay içinde buluşu yapan veya halefinden kaynaklanan açıklamaları yeniliğin değerlendirilmesinde dikkate almaz; buna hoşgörü süresi denir.

SMK m.84 uyarınca, tekniğin bilinen durumu dikkate alındığında ilgili teknik alanda uzman kişi tarafından aşikâr biçimde çıkarılamayan buluş, buluş basamağı içerir. Bu değerlendirmede yalnızca yenilik değil, bilinen çözümlerden hareketle buluşun ne kadar özgün olduğu ölçülür. Buluş basamağı, patent ile faydalı model arasındaki en belirleyici farkı oluşturur; zira faydalı modelde bu koşul aranmaz.

SMK m.85 sanayiye uygulanabilirliği düzenler. Buluşun tarım dahil sanayinin herhangi bir dalında üretilebilir, kullanılabilir olması bu koşulun temelidir. Tamamen soyut, fiziksel olarak gerçekleştirilemeyen veya doğa kanunlarına aykırı buluşlar bu koşulu karşılamaz.

TÜRKPATENT’e Başvuru Şartları: İstem, Tarifname ve Resim (SMK m.90)

Patent koruması, TÜRKPATENT’e yapılan usulüne uygun bir başvuru ile talep edilir. SMK m.90/3 uyarınca başvurunun kabul edilebilmesi için üç asgari unsur bulunmalıdır: başvuru sahibinin kimlik bilgileri, Türkçe başvuru dilekçesi ve buluş konusunu açıklayan unsurlar. Buluş konusuna ilişkin başvuru dosyası; tarifname, bir veya daha fazla istem, gerekli hâllerde resimler ve özetten oluşur.

• Tarifname: Buluşu, ilgili teknik alanda uzman bir kişinin uygulayabileceği kadar açık ve yeterli biçimde anlatan metindir. Yetersiz açıklama, sonradan hükümsüzlük sebebi olabilir.
• İstemler: Korunması talep edilen unsurları belirler ve patentin koruma kapsamının belirlenmesinde esas alınır. Her istem tek başına değerlendirilir.
• Resimler: Buluşun anlaşılmasını kolaylaştıran teknik çizimlerdir; zorunlu olduğu hâllerde eklenir.
• Özet: Yalnızca teknik bilgi verme amacı taşır; koruma kapsamının belirlenmesinde dikkate alınmaz.

Başvuruda birden çok buluşa yer verilebilmesi ancak bunların tek bir genel buluş fikri etrafında birleşmesi koşuluna bağlıdır (buluş bütünlüğü). Rüçhan hakkı talep edilecekse Paris Sözleşmesi çerçevesinde on iki aylık süreye dikkat edilmelidir.

Araştırma Raporu ve İnceleme Süreci (SMK m.96, m.98)

Başvurunun tesliminden sonra TÜRKPATENT önce şekli inceleme yapar; şekli eksiklik bildirimi hâlinde başvuru sahibine iki aylık süre verilir. Şekli koşullar sağlandıktan sonra araştırma raporu aşamasına geçilir. SMK m.96 kapsamında araştırma raporu talebi, başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde ücretinin ödenmesiyle yapılır; aksi hâlde başvuru geri çekilmiş sayılır. Araştırma raporunda tekniğin bilinen durumuna ilişkin dokümanlar listelenir; her istemin yenilik, buluş basamağı ve sanayiye uygulanabilirlik yönünden değerlendirmesine dair görüşler yer alır. Rapor, bu aşamada tescil kararı değildir; başvuru sahibine buluşun patentlenebilirliği hakkında güçlü bir ön gösterge sunar.

Araştırma raporunun başvuru sahibine bildirilmesinin ardından başvuru, başvuru veya rüçhan tarihinden itibaren on sekiz aylık sürenin dolmasıyla Resmî Patent Bülteni’nde yayımlanır. Yayım tarihinden itibaren üçüncü kişiler patentlenebilirlik hakkında yazılı görüş sunabilir. SMK m.98 uyarınca başvuru sahibi, araştırma raporunun bildirim tarihinden itibaren üç ay içinde ücretini ödeyerek inceleme talebinde bulunmalıdır; süresinde talep edilmezse başvuru geri çekilmiş sayılır. İnceleme aşamasında Kurum, patentlenebilirlik koşullarını ayrıntılı biçimde değerlendirir; gerektiğinde başvuru sahibinden görüş ve değişiklik ister. En fazla üç bildirim yapılabilir. İncelemenin olumlu tamamlanması hâlinde patentin verilmesine karar verilir ve karar Bülten’de yayımlanır.

Patent Hakkının Kapsamı, Koruma Süresi ve Yıllık Ücret (SMK m.101)

Patent, sahibine buluşu izinsiz olarak üretmek, satmak, kullanmak, ithal etmek veya bu amaçla elde bulundurmak eylemlerini üçüncü kişiler bakımından yasaklama yetkisi verir. Ürün patentinde koruma, patentli ürüne; usul patentinde ise usulün kendisine ve doğrudan bu usulle elde edilen ürüne yayılır. Koruma kapsamının belirlenmesinde istemler esas alınır; tarifname ve resimler istemlerin yorumlanmasında dikkate alınır.

SMK m.101/1 uyarınca patentin koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıldır ve uzatılamaz. Sürenin devamı ve hakkın korunması için her yıl yıllık ücretlerin vadesinde ödenmesi gerekir. Ödenmemesi hâlinde patent hakkı sona erebilir; ek sürede gecikme zammıyla ödeme imkânı mevcuttur. Patent hakkı; devir, lisans, miras ve rehin gibi hukuki işlemlere konu olabilir. Kurulan lisansın Sicile şerh edilmesi, iyi niyetli üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilirlik bakımından önem taşır.

Faydalı Model ve Hükümsüzlük (SMK m.138, m.142-143)

Küçük çaplı ve teknik yeniliği düşük buluşlar için ikinci bir koruma yolu faydalı modeldir. SMK m.142/1 uyarınca yeni ve sanayiye uygulanabilir buluşlar faydalı model belgesi verilerek korunur; ancak buluş basamağı koşulu aranmaz. Bu farklılık, teknik değeri sınırlı ama endüstriyel önemi olan buluşlara daha hızlı ve daha az maliyetli bir tescil imkânı sunar. SMK m.142/3, kimyasal ve biyolojik maddelere veya usullere, eczacılıkla ilgili maddelere veya usullere, biyoteknolojik buluşlara ve usullere ilişkin buluşları faydalı model korumasından hariç tutar. Koruma süresi SMK m.101 uyarınca başvuru tarihinden itibaren on yıldır ve uzatılamaz.

SMK m.143, faydalı model başvurusunun şekli koşullarını düzenler ve m.90/3’te sayılan asgari unsurların bulunmaması hâlinde başvurunun işleme alınmayacağını hükme bağlar. Faydalı model sürecinde de araştırma raporu düzenlenir; ancak inceleme rejimi patente göre daha sadedir.

Patent veya faydalı model, verilme kararı sonrasında dahi ileri sürülen sebeplerle hükümsüz sayılabilir. SMK m.138/1 uyarınca hükümsüzlük halleri şunlardır: patent konusunun m.82-84’teki patentlenebilirlik koşullarını taşımaması, buluşun ilgili teknik alanda uzmanı tarafından uygulanabilecek şekilde yeterince açıklanmamış olması, patent konusunun başvurunun ilk hâlinin kapsamını aşması ve patent sahibinin hak sahibi olmadığının tespit edilmesi. Hükümsüzlük davası, menfaati olanlar tarafından koruma süresi boyunca; sona ermesinden itibaren beş yıl içinde patent hakkı sahibi kayıtlı olan kişiye karşı Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde açılır. Hükümsüzlük kararı, kural olarak geçmişe etkili sonuç doğurur.

İç Bağlantılar ve İlgili Rehberler

Sınai mülkiyet hukuku çerçevesinde diğer rehberler için: Ticaret Hukuku ana sayfası, Marka Tescili ve Marka Hakkına Tecavüz, Anonim Şirket Kuruluşu ve Sermaye ile Bilişim Suçları yazılarımıza göz atabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Patent tescili SMK 6769 kapsamında hangi asli koşullara bağlıdır?

SMK m.82/1 uyarınca buluşa patent verilebilmesi için buluşun yeni olması, buluş basamağı içermesi ve sanayiye uygulanabilir olması gerekir. Bu üç koşulun kümülatif olarak sağlanması aranır; birinin eksikliği başvurunun reddine veya sonradan hükümsüzlüğe yol açabilir.

Patent başvurusu için TÜRKPATENT’e hangi belgeler sunulur?

SMK m.90/3 kapsamında başvuru dosyası; başvuru dilekçesi, tarifname, bir veya daha fazla istem, gerekli hâllerde resimler ve özetten oluşur. Tarifnamenin buluşu uzmanın uygulayabileceği ölçüde açık olması, istemlerin koruma kapsamını belirlediği için önemlidir.

Araştırma raporu ve inceleme talebi için süreler nedir?

SMK m.96 uyarınca araştırma raporu talebi ve ücreti başvuru tarihinden itibaren on iki ay içinde yerine getirilmelidir. Raporun bildirimi sonrasında SMK m.98 uyarınca üç ay içinde inceleme talebinde bulunulması gerekir. Süresi içinde yapılmayan talepler başvurunun geri çekilmiş sayılmasına yol açar.

Patent ve faydalı modelin koruma süresi ne kadardır?

SMK m.101/1 uyarınca patentin koruma süresi başvuru tarihinden itibaren yirmi yıl, faydalı modelin koruma süresi ise on yıldır. Her iki süre de uzatılamaz. Sürenin devamı için yıllık ücretlerin vadesinde ödenmesi zorunludur.

Patent ile faydalı model arasındaki temel fark nedir?

SMK m.142 uyarınca faydalı model korumasında buluş basamağı koşulu aranmaz; yalnızca yenilik ve sanayiye uygulanabilirlik yeterlidir. Ayrıca kimyasal, biyolojik ve eczacılıkla ilgili buluşlar ile biyoteknolojik buluşlar faydalı model korumasından hariçtir. Bu nedenle küçük ölçekli teknik yenilikler için faydalı model daha hızlı bir seçenek olabilir.

Verilmiş bir patent hangi hâllerde hükümsüz sayılabilir?

SMK m.138 uyarınca patent konusunun patentlenebilirlik koşullarını taşımaması, tarifnamenin yeterince açık olmaması, konunun ilk başvuru kapsamını aşması veya hak sahipliğinin bulunmaması hâllerinde menfaati olanlar Fikri ve Sınai Haklar Hukuk Mahkemesi’nde hükümsüzlük davası açabilir. Hükümsüzlük kararı geçmişe etkili sonuç doğurur.