Tarlanızın veya arsanızın üzerinden, size hiç sorulmadan bir yüksek gerilim hattı geçirilmiş ya da bir elektrik direği dikilmiş olabilir. Bu durumda taşınmaz sahibi çaresiz değildir. Bu rehberde enerji nakil hattı (ENH) ve direk geçişinde malikin haklarını sade bir dille açıklıyoruz.
Kamulaştırmasız El Atma Nedir?
İdarenin (TEDAŞ, TEİAŞ veya dağıtım şirketinin) bir taşınmazdan, hiç kamulaştırma yapmadan ya da kamulaştırma sürecini usulüne uygun tamamlamadan enerji nakil hattı geçirmesi veya direk dikmesi, hukuken kamulaştırmasız el atmadır. Anayasa’nın 35. maddesi mülkiyet hakkını, 46. maddesi ise kamulaştırmanın ancak gerçek karşılık peşin ödenerek yapılabileceğini güvence altına alır. Türk Medeni Kanunu’nun 718. maddesine göre arazi üzerindeki mülkiyet, kullanımında yarar olduğu ölçüde üstündeki hava ve altındaki arz katmanlarını da kapsar; bu nedenle havadan geçen bir hat da mülkiyete müdahale oluşturur.
Malik Hangi Davayı Açabilir?
Yargıtay İçtihadı Birleştirme Büyük Genel Kurulu’nun 16.05.1956 tarihli, 1956/1 E., 1956/6 K. sayılı kararına göre taşınmazına kamulaştırmasız el atılan malik, ya el atmanın önlenmesini (müdahalenin men’i) ya da bu duruma razı olarak taşınmazın bedelini/tazminatını talep edebilir. Bu dava taşınmazın bulunduğu yer Asliye Hukuk Mahkemesinde açılır. Dava açabilmek için hattın veya direğin kurulduğu sırada hiç kamulaştırma yapılmamış ya da usulüne uygun tamamlanmamış olması ve malikin hiçbir ödeme almamış olması gerekir. Belirtmek gerekir ki kamulaştırmasız el atmada malik her zaman dava açabilir; idareyle uzlaşma yoluna başvurmak bir dava şartı değildir.
Tazminat Nasıl Hesaplanır?
Bedel, taşınmazın hangi kısmının nasıl etkilendiğine göre belirlenir:
- Hattın koruma bandı altında kalan kısım için: Daimi irtifak hakkı bedeli ödenir; taşınmaz tapuda malik adına kalmaya devam eder, yalnızca idare adına irtifak tescil edilir.
- Direğin (pilon) oturduğu yer için: Bu küçük alan irtifaka değil, mülkiyet kamulaştırmasına konu olur; pilon yeri bedeli ödenir ve o kısmın tapusu idare adına tescil edilir.
- İrtifak alanındaki ağaçlar için: Hattın altında kalan ağaç ve ürünlerin bedeli ayrıca hesaplanır.
İrtifak nedeniyle taşınmazda meydana gelen değer düşüklüğü, yalnızca hattın izdüşümündeki alana göre değil, taşınmazın tümünde yarattığı kullanım kısıtlaması ve değer kaybı üzerinden belirlenir (Yargıtay 5. Hukuk Dairesi 2017/26247 E., 2018/5537 K.). Malik çoğu zaman taşınmazın tamamen kullanılamaz hâle geldiğini ileri sürerek tam bedel talep eder; ancak yargı uygulamasında, hat geçmesi mülkiyeti bütünüyle sona erdirmediğinden ve malik zeminden yararlanmaya devam ettiğinden kural olarak irtifak bedeli ödenir. Taşınmazın gerçekten tümüyle işlevsiz kalması gibi istisnai durumlarda değerlendirme farklılaşabilir. Hat sonradan kaldırılmış olsa bile, malikin geçmişte taşınmazından yararlanamadığı dönem için uğradığı zararın ayrıca değerlendirilmesi gerekebilir. Bu nedenle dava açmadan önce taşınmazın imar durumu, hattın güzergâhı ve koruma bandının genişliği, varsa ağaç ve ürün kaybı gibi unsurların eksiksiz tespit edilmesi, hak kaybı yaşanmaması açısından önemlidir.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuza ilişkin değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.
