Enerji projeleri büyük yatırımlar, uzun vadeli taahhütler ve birden çok ülkeyi ilgilendiren ilişkiler içerir. Bu alandaki yatırımcı-devlet uyuşmazlıklarının çözümünde en önemli çok taraflı araçlardan biri Enerji Şartı Anlaşması’dır. Bu yazıda Enerji Şartı Anlaşması’nı ve enerji yatırım tahkimini sade bir dille açıklıyoruz.
Enerji Şartı Anlaşması Nedir?
Enerji Şartı Anlaşması (Energy Charter Treaty – ECT), 1994 yılında imzalanan, enerji sektörüne özgü, hukuken bağlayıcı çok taraflı bir uluslararası yatırım anlaşmasıdır. Soğuk Savaş’ın ardından Doğu ile Batı arasında enerji alanında işbirliğini kolaylaştırmak amacıyla doğmuştur ve ticaret, transit, yatırım ile enerji verimliliği gibi enerji faaliyetlerinin tüm yönlerini kapsar. Anlaşma sekiz bölüm ve elliye yakın maddeden oluşur. Türkiye, Anlaşma’ya taraf olan ülkeler arasındadır.
Yatırımcıya Sağladığı Korumalar
Anlaşma, bir akit devletin yatırımcısının başka bir akit devletteki enerji yatırımını çeşitli siyasi risklere karşı korur. Bu korumalar arasında ayrımcılık yasağı, kamulaştırma ve millileştirmeye karşı güvence, sözleşmenin ihlaline ve savaş benzeri durumların yol açtığı zararlara karşı koruma yer alır. Bu yönüyle Anlaşma, enerji yatırımcısına ev sahibi devletin hukukundan bağımsız, uluslararası bir koruma katmanı sunar. Anlaşma ayrıca yatırımların adil ve hakkaniyete uygun muamele görmesini, yatırımcıya ait sermaye ve gelirlerin serbestçe transfer edilebilmesini de güvence altına alır. Bu korumalar, yatırımın yapılması, işletilmesi ve sona ermesi dâhil tüm aşamaları kapsayacak şekilde geniş biçimde değerlendirilir.
Uyuşmazlık Çözümü (Madde 26 – ISDS)
Anlaşma’nın 26. maddesi, bir akit devlet yatırımcısı ile başka bir akit devlet arasındaki yatırım uyuşmazlıklarının çözümü için açık hükümler getirir; bu mekanizma uygulamada Yatırımcı-Devlet Uyuşmazlık Çözümü (ISDS) olarak bilinir. Yatırımcı, uyuşmazlığını ICSID, Stockholm Ticaret Odası (SCC) Tahkim Enstitüsü veya UNCITRAL kurallarına göre kurulacak bir tahkime taşıyabilir. Anlaşma’nın 27. maddesi ise iki akit devlet arasındaki uyuşmazlıkların çözümünü düzenler. Enerji tahkiminde uygulamada en sık başvurulan platformlar ICSID, ICC ve UNCITRAL’dir.
Türkiye ve Güncel Tartışmalar
Türkiye aleyhine Enerji Şartı Anlaşması’na dayanılarak açılan davalara örnek olarak, Nabucco Doğal Gaz Boru Hattı projesine ilişkin sözleşmenin feshi nedeniyle bir Avusturya şirketi tarafından 2015 yılında başlatılan tahkim gösterilebilir. Öte yandan Anlaşma, son yıllarda yenilenebilir enerjiye geçiş ve iklim politikaları önünde bir engel oluşturduğu eleştirisiyle yoğun tartışma konusu olmuş; bazı Avrupa ülkeleri Anlaşma’dan çekilme ya da onu modernize etme yönünde adımlar gündeme getirmiştir. Bu nedenle enerji yatırımı yapan veya enerji sektöründe sözleşme imzalayan taraflar için, uyuşmazlık çözüm seçeneklerinin ve uygulanacak anlaşmaların güncel durumunun dikkatle değerlendirilmesi önem taşır. Sözleşmelere konulacak uyuşmazlık çözüm maddesinin, ilgili yatırım anlaşmasının sağladığı korumalarla uyumlu biçimde ve baştan dikkatle düzenlenmesi, ileride doğabilecek hak kayıplarının önüne geçer.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosyanın kendine özgü koşulları bulunduğundan, somut durumunuza ilişkin değerlendirme için güncel mevzuat ve uzman hukuki görüş esas alınmalıdır.
