İş sözleşmesi sona erdiğinde işçinin en çok merak ettiği iki hak kıdem tazminatı ve ihbar tazminatıdır. Bunlar birbirinden farklı koşullara tabi olup, her fesihte ikisi birden doğmayabilir.
Bu yazıda kıdem ve ihbar tazminatının şartlarını, nasıl hesaplandığını ve vergilendirmesini genel hatlarıyla açıklıyoruz. Tutarlar ve tavan periyodik olarak güncellendiğinden, somut durumda mutlaka bir avukata danışmak gerekir.
Kıdem ve İhbar Tazminatı Nedir?
Kıdem tazminatı, işçinin işyerindeki çalışma süresine bağlı olarak belirli fesih hâllerinde ödenir. İhbar tazminatı ise, bildirim sürelerine uyulmadan yapılan fesihlerin karşılığıdır. İkisi farklı amaçlara hizmet eder.
Kıdem Tazminatının Şartları
Kıdem tazminatının yasal dayanağı, hâlâ yürürlükte olan 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesidir. Temel şart, aynı işverene bağlı olarak en az bir tam yıl çalışmış olmak ve iş sözleşmesinin kanunda sayılan biçimde sona ermesidir.
Kıdeme Hangi Hâllerde Hak Kazanılır?
Kıdem tazminatı kural olarak; işverenin haklı sebep olmaksızın feshi, işçinin haklı nedenle feshi (m.24), emeklilik, askerlik, kadın işçinin evlilik tarihinden itibaren bir yıl içinde ayrılması ve işçinin ölümü hâllerinde doğar. Kendi isteğiyle (haklı sebep olmaksızın) istifa eden işçi kural olarak kıdem tazminatına hak kazanamaz.
Kıdem Tazminatı Nasıl Hesaplanır?
Kıdem tazminatı, çalışılan her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret tutarında hesaplanır. Hesapta yalnızca çıplak maaş değil; yol, yemek, düzenli prim ve ikramiye gibi süreklilik taşıyan yan menfaatler de brüte eklenir.
Kıdem Tazminatı Tavanı
Kıdem tazminatı, en yüksek devlet memuruna ödenen bir yıllık emekli ikramiyesi tutarıyla sınırlıdır (tavan). Bu tavan kural olarak yılda iki kez güncellendiğinden, hesaplamada o döneme ait güncel tutarın esas alınması gerekir.
İhbar Tazminatı ve Bildirim Süreleri
Belirsiz süreli iş sözleşmesini fesheden taraf, 4857 sayılı Kanun’un 17. maddesindeki bildirim sürelerine uymak zorundadır. Bu süreler, işçinin çalışma süresine göre iki ila sekiz hafta arasında değişir ve sözleşmeyle artırılabilir, azaltılamaz.
İhbar Tazminatı Ne Zaman Doğar?
İhbar tazminatı, bildirim süresine uyulmadan yapılan usulsüz fesihlerde doğar; haklı nedenle fesihte kural olarak doğmaz. Bildirim süresine uymadan ayrılan işçinin de işverene ihbar tazminatı ödemesi gündeme gelebilir.
Vergilendirme Farkı
Kıdem tazminatından kural olarak yalnızca damga vergisi kesilir; gelir vergisi ve SGK primi kesilmez. İhbar tazminatı ise hem gelir vergisine hem damga vergisine tabidir; bu nedenle net tutarı beklentiden düşük çıkabilir.
İşyeri Devri Hâlinde Sorumluluk
İşyeri devrinde kıdem tazminatı, çalışmanın tamamı için hesaplanır; ancak devreden işveren kural olarak yalnızca kendi dönemi ve devir tarihindeki ücretle sınırlı sorumlu olur. İhbar tazminatı ve kullanılmayan izin ücretinden ise kural olarak son işveren sorumludur.
Zamanaşımı ve Arabuluculuk
Kıdem ve ihbar tazminatında zamanaşımı, kural olarak fesih tarihinden itibaren beş yıldır. Bu alacaklar için dava açmadan önce arabulucuya başvurulması zorunlu bir dava şartıdır.
İşçinin Haklı Nedenle Fesih Hâlleri
Ücretin ödenmemesi, sigorta priminin eksik yatırılması, mobbing ya da sağlığı tehdit eden çalışma koşulları gibi durumlar, işçiye haklı nedenle fesih (m.24) imkânı verebilir. İşçi bu hâllerde sözleşmeyi haklı olarak feshederek kıdem tazminatına hak kazanabilir; bu nedenle ayrılış biçiminin doğru belgelenmesi önemlidir.
Emeklilik ve SGK Yazısı
Emeklilik (yaşlılık aylığı) nedeniyle işten ayrılan işçi, koşulları sağlıyorsa kıdem tazminatına hak kazanır. Uygulamada, prim gün ve sigortalılık süresini tamamlayıp yaş şartını bekleyen işçilerin de SGK’dan alacakları yazıyla ayrılarak kıdem tazminatı talep edebildiği hâller bulunur.
Sıkça Sorulan Sorular
İstifa edersem kıdem tazminatı alır mıyım?
Kural olarak hayır. Ancak haklı nedenle fesih, emeklilik, askerlik veya kadın işçinin evlilik nedeniyle ayrılması gibi istisnai hâllerde hak doğabilir.
Kıdem tazminatı nasıl hesaplanır?
Her tam yıl için 30 günlük giydirilmiş brüt ücret esas alınır; yol, yemek ve düzenli primler de hesaba dahil edilir.
İki tazminatı birlikte alabilir miyim?
Koşullar uygunsa evet. Örneğin işveren bildirim süresine uymadan ve haklı sebep olmaksızın feshederse, kıdemi olan işçi hem kıdem hem ihbar tazminatına hak kazanabilir.
Tazminattan ne kadar vergi kesilir?
Kıdemden kural olarak yalnızca damga vergisi; ihbardan hem gelir hem damga vergisi kesilir.
Ne kadar sürede dava açmalıyım?
Zamanaşımı kural olarak beş yıldır; ancak dava öncesi arabuluculuk zorunludur.
Sonuç
Kıdem ve ihbar tazminatı, doğru hesap ve zamanında başvuruyla anlam kazanır; fesih türünün belirlenmesi sonucu doğrudan etkiler. Tazminat alacaklarınıza ilişkin değerlendirme için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
